همايون ماست . . . از مالكيّت ديوان بر طرف ساخته به انعام ارامنهء مذكور ، در دفاتر عمل نمايند ، وزير و كلانتر و عمّال اصفهان حسب المنظور مقرّر دانسته از فرموده درنگذرند و زمين مذكور را به انعام ايشان مقرّر دارند . شوال 1028 . . . » « 1 » علاوه‌بر اين ، شاه عبّاس در سال 1023 با ساختن كليسايى براى ارامنه موافقت كرد و فرمانى در شعبان همان سال در اين مورد صادر نمود ؛ در اين فرمان شاه عبّاس به حسن مناسبات خود با پاپ روم و پادشاه اسپانيا اشاره مىكند و مىنويسد : « چون دار السّلطنهء اصفهان پايتخت است ، مىخواهيم در اين محلّ كليسا بسازيم . » اينك عين فرمان شاه عبّاس : فرمان شاه عبّاس بزرگ براى بناى كليساى جلفاى اصفهان : « به فرمان همايون شد ، آنكه كشيشان و رهبانان و ملكان و ريش‌سفيدان و كدخدايان و رعاياى ارامنهء ساكنين دار السّلطنهء اصفهان . . . بدانند كه چون ميانهء نوّاب كامياب همايون و حضرات سلاطين رفيع الشّان مسيحيّه . . . كمال محبّت و دوستى است . . . و توجه خاطر اشرف به آن متعلّق است كه هميشه طوايف مسيحيّه از اطراف و جوانب بدين ديار آمدوشد نمايند و چون دار السّلطنهء اصفهان پايتخت همايون و از هر طبقه و طوايف مردم هر ملت در آنجا هستند ، مىخواهيم كه جهت مردم مسيحيّه در دار السّلطنه مذكوره ، كليساى عالى در كمال رفعت و زيب و زينت ترتيب دهيم كه معبد ايشان بوده و جميع مردم مسيحيّه در آنجا به كيش و آيين خود عبادت نمايند . . . شعبان المعظّم 1023 . » « 2 » با مرگ شاه عبّاس ، بهترين دوران زندگى ارامنهء ايران سپرى شد ، با اين‌حال نبايد چنين پنداشت كه شاه عبّاس در تمام دوران فرمانروايى خود ، با ارامنه روشى انسانى و ارفاق‌آميز داشته است . در سال 1030 هجرى شاه عبّاس اوّل شنيد كه چندتن از زنان ارمنى در دهكده‌يى از او بدگويى كرده‌اند ، از شنيدن اين خبر بر جماعت ارامنه خشم گرفت و فرمان داد كه تمام ارامنهء دهكدهء بختيارى را به اختيار يا اجبار مسلمان كنند و يك نفر را مأمور اجراى دستور كرد ، « مؤمنان به جان ارامنه افتادند و هركس را به رضاى خاطر مسلمان نشد ، به زور به دين اسلام درآوردند ، از آن جمله كشيش پيرى را كه نمىخواست مسلمان شود ، با زور ختنه كردند و آن بيچاره جان خويش را بر سر اين كار گذاشت ؛ پس از آن نزديك پنجهزار تن از ارامنهء حدود خاك بختيارى به‌ظاهر مسلمان شدند . شاه عبّاس براى اينكه آن قوم را با مسلمانان درآميزد ، فرمان داد كه ارمنى و مسلمان باهم ازدواج

--> ( 1 ) . تلخيص از كتاب زندگى شاه عبّاس اوّل ، ج 3 ، ص 213 به بعد . ( 2 ) . اسناد و نامه‌هاى تاريخى ص 24 .